• Biuletyn Informacji Publicznej Centrum Doskonalenia Nauczycieli w Lesznie

Problemy Oświaty i Wychowania

Mobbing

Mobbing to zjawisko występujące coraz częściej na całym świecie. Przemoc psychiczna, piętnowanie, szykanowanie to codzienność w miejscu pracy. Skutki są nierzadko katastrofalne. Przekonałam się o tym podczas rocznego pobytu na studiach w Europejskiej Akademii Pracy we Frankfurcie nad Menem. Poznałam tam wielu interesujących ludzi, ich losy, walkę o godność i szacunek. Opowiedzieli mi swoje historie. Wtedy zrozumiałam, iż problemy, z którymi się borykają, znajdują odzwierciedlenie także w Polsce.

Postanowiłam zmierzyć się z tym tematem. Pracę dyplomową poświęciłam psychicznym obciążeniom w miejscu pracy. Na podstawie niemieckiej literatury próbowałam przedstawić fenomen mobbingu, jego rozwój, skutki i formy zwalczania. Literatura niemiecka jest niezwykle bogata, obfituje w przeróżne publikacje. Naukowcy szczegółowo analizują tę formę przemocy. W poniższej pracy chciałabym przybliżyć, na podstawie poznanej literatury, punkt widzenia niektórych zagranicznych badaczy, jak i odnieść się do literatury polskiej, także niezwykle różnorodnej.

 

  1. Definicja mobbingu

Mobbing to zjawisko często spotykane w dzisiejszych czasach. Coraz więcej definicji pojawia się w Internecie, czasopismach i przeróżnych publikacjach. To z całą pewnością straszne doświadczenie, które dotyka wielu pracowników. Szykanowanie i obrażanie w miejscu pracy powoduje różne choroby będącymi skutkami na całe życie.

Pojęcie mobbingu odzwierciedlenie znajduje w języku angielskim. Oznacza tyle samo co molestować, szykanować, napadać, atakować. Z własnego doświadczenia wiem, iż w dzisiejszym świecie coraz częściej występuje tego rodzaju przemoc. Dochodzi do konfliktów między współpracownikami, bądź też między pracodawcą, a pracownikiem. Pracodawca krzyczy, unika rozmów, uniemożliwia współpracę z innymi pracownikami. Pracownik otrzymuje często pisemne upomnienia. Nierzadko jest zastraszany i obrażany.

Według Hansa Jürgena – Kratza mobbing to „sekwencja negatywnych działań, skierowanych w dłuższym okresie czasu (przynajmniej przez pół roku i przynajmniej raz w tygodniu) przez osobę lub grupę pracowników przeciw konkretnej osobie. Celem działań o charakterze mobbingowym jest:

- niszczenie kanałów komunikacyjnych ofiary z pozostałymi współpracownikami

- zredukowanie współpracy z ofiarą do zera.”

Kratz zastanawia się nad działaniem prześladowcy, czyli mobbera. Jego zdaniem liczy on na całkowite wykluczenie ofiary z miejsca pracy. Dąży do tego, by zrezygnował z zajmowanego stanowiska. Autor zwraca również uwagę na terminy, które coraz częściej towarzyszą temu zjawisku. Chodzi przede wszystkim o zwolnienie z pracy, zawieszenie, upokorzenie, dyskryminację, wrogość, nienawiść, intrygi, ośmieszanie i wiele innych. Mobbing to inaczej przemoc. Występuje na bazie konfliktu, który nie został, bądź którego nie można rozwiązać. Ludzie w dzisiejszym świecie nie potrafią rozwiązywać sporów, są wrogo do siebie nastawieni, co prowadzi do eskalacji problemu. Podwyższona stopa bezrobocia powoduje wzrost konkurencji wśród pracobiorców. Strach przed utratą pracy prowadzi często do wyobcowania w miejscu pracy. Większość osób zdecyduje się raczej stanąć z boku, niż pomóc człowiekowi, który narażony jest na czyjąś agresję. Zanika „pojęcie solidarności w miejscu pracy”, odchodzi na drugi plan.1

Na stronie internetowej https://www.google.pl/?gws_rd=ssl#q=mobbing+w+pracy+-+wykres przedstawiona została częstotliwość działań mobbingowych. Wynika z niej, iż upokarzanie, podważanie autorytetu oraz bezpodstawna krytyka to najczęstsze formy szykan doznawanych przez pracowników.

Charakter szykan najczęściej doznawanych przez pracowników w Polsce

Mobbing to celowe działanie jednej osoby bądź kilku osób skierowane przeciwko innemu człowiekowi trwające dłuższy okres czasu i mające na celu gnębienie, ośmieszanie i nękanie. Mobbing w pracy to zjawisko, które trudno udowodnić. Z całą pewnością musi wystąpić co najmniej raz w tygodniu i trwać pół roku.2

Maciej Chakowski w swej publikacji również zwraca uwagę na różne aspekty mobbingu. Podkreśla, iż pierwsza definicję tego zjawiska stworzył niemiecki psychiatra Heinz Leymann. Jego zdaniem mobbing to inaczej terror psychiczny. Charakteryzuje się on nieetycznym zachowaniem, które jest powielane przez jedną bądź większą ilość osób i skierowane najczęściej przeciwko pojedynczej osobie. Osoba ta pozostawiona jest często samej sobie, nie otrzymuje znikąd pomocy, nie ma możliwości obrony. Co do częstotliwości działania Leymann jest podobnego zdania co wspomniany Brinkmann. Podkreśla również, iż długi okres występowania wrogiego zachowania skutkuje problemami psychosomatycznymi.3

  1. Jak dochodzi do mobbingu?

Kto myśli, iż tylko słabe psychicznie osoby, uległe bądź strachliwe są ofiarami mobbingu, ten bardzo się myli. Także silne osobowości poddawane są często mobbingowi.4

Najlepszym tego dowodem jest moja znajoma. To niewątpliwie silna osobowość. Zawsze była w stanie osiągnąć zamierzone cele. Miała dobrą pracę i wiodącą pozycje. Szef stale ją wyróżniał. Swoje zadania wykonywała dobrze. Z biegiem czasu wszystko się jednak zmieniło. Zatrudniono nowe osoby, które nie chciały z nią pracować. Mało tego, zamierzały zając jej stanowisko. Ciągle ją wyśmiewano i szykanowano. Współpracownice opowiadały szefowi nieprawdę na jej temat. Skutkiem tego sam szef był w końcu przeciwko niej. Zaczął ją nękać. Obniżył wynagrodzenie, odbierał coraz więcej pracy. Po pewnym czasie była tak psychicznie wykończona, iż nie miała siły pójść do pracy. Zmuszona wziąć długi urlop musiała się leczyć farmakologicznie.

Tego typu przypadki są w dzisiejszych czasach codziennością. Zdarza się to w wielu zakładach pracy. Na początku ludzie zaczynają pracę z wielkim zapałem. Jest ona niewątpliwie cennym wzbogaceniem życia. Przykładają dużą wagę do wyników. Z biegiem czasu popadają jednak w kłopoty. Inni postrzegają ich bardzo negatywnie. Zachowują się po chamsku i traktują takie osoby szorstko. Nierzadko zasypują ich oszczerstwami. Pokrzywdzony bądź pokrzywdzona nie potrafi znaleźć rozwiązania z tej sytuacji i zachowuje milczenie. Przyjmuje wszystko bez zastrzeżeń i często obciążany jest dodatkową pracą. Sam sobie pozostawiony naraża swoje życie na niebezpieczeństwo. Rodzina często nie dostrzega problemu. Sama zajęta własnymi sprawami, pozostawia taką osobę na pastwę losu. W ten sposób wyrządza jej krzywdę. To zagraża zdrowiu. Okazanie wyrozumiałości jest bardzo ważne. Dotknięta osoba czuje się nieswojo. Za wszelką cenę potrzebuje pomocy. Woła o nią, ale czasami nikt nie słyszy. To jest przerażające i daje niewątpliwie do myślenia.

W dzisiejszym świecie pracy dominuje współzawodnictwo. Dlatego też nie jest trudno rozpoznać, co tak naprawdę powoduje mobbing. Jest wiele czynników, które mają na to wpływ. Zależy to od stylu kierowania, organizacji poszczególnych działów, czasami od całego przedsiębiorstwa. Postępowanie osób zatrudnionych, sposób przepływu informacji czy podział kompetencji odgrywają dużą rolę. Ludzie żyją w ciągłym stresie, odczuwają strach przed utratą pracy. Narastająca konkurencja i zazdrość przeważają w dzisiejszym świecie pracy.5

Według Schwickerath prześladowanie i szykanowanie może być także skutkiem działań pracodawcy. Pracodawca zleca pracownikowi bezsensowne zadania, bądź takie, których ten nie jest w stanie wykonać. Pracownik nie ma siły się bronić. Czasami dochodzi do absurdalnych sytuacji, kiedy to osoba piętnowana celowo umieszczana jest z dala od innych. Traktuje się ją jak powietrze, ciągle krytykuje i wyklucza z grupy.6

Piotr Pilch w swym artykule „Mobbing w organizacji – rodzaje zjawiska” przytacza przykłady szykan stosowanych przez przełożonego.7

Czy w ostatnich pięciu latach zdarzyło się Panu(i) w pracy, że:

Szykanowanie przez przełożonego

- zmuszano Pana(ią) do zostawania po godzinach, mimo, że nie było konieczne, lub nie zapłacono za tę pracę

34

- odmawiano Panu(i) urlopu, nie pozwalano na zwolnienia – choć inni nie mieli takich kłopotów

43

- mówiono Panu(i), że jest Pan(i) osobą konfliktową o trudnym charakterze

45

- wyznaczano Panu(i) nierealne krótkie terminy wykonania zadań i karano za niewywiązywanie się z nich

50

- bez uzasadnionego powodu pozbawiono Pana(ią) premii lub nagrody

51

- był(a) Pan(i) obiektem niechcianych, niewłaściwych zachowań, żartów lub propozycji o charakterze seksualnym

60

- straszono Pana(ią) lub szantażowano zwolnieniem z pracy

59

- był(a) Pan(i) obiektem złośliwych uwag, docinków, niewybrednych żartów ze strony szefa

62

- zmuszano Pana(ią) do donoszenia na kolegów lub koleżanki

67

- ukarano Pana(ią) za coś nie wysłuchawszy Pana(i) wyjaśnień

68

- był(a) Pan(i) publicznie poniżany(a) lub ośmieszany(a)

68

- ukarano Pana(ią) za to, iż składał(a) Pan(i) skargi, dochodził(a) swoich praw

92


 

Na podstawie danych w tabeli można zaobserwować, iż nękanie w miejscu pracy narasta coraz bardziej. Pracownicy są obiektem niewybrednych żartów, głównie ze strony przełożonego. Zmusza się ich do wykonywania zadań do których nie są przygotowani, a następnie karze za niewywiązywanie się z nich. Gdy pracownik dochodzi swoich praw, wyciąga się w stosunku do niego konsekwencje. Takie zachowania są przerażające i karygodne. Dlatego też należy je piętnować, starać się rozpowszechniać problem mobbingu. Mówić o nim otwarcie.

Dobry kierownik, to taki, który przychodzi z pomocą, jest pozytywnie nastawiony do swoich podwładnych. Przede wszystkim ufa i szanuje swoich pracowników. Cechuje go cierpliwość i wyrozumiałość. Wspieranie pracowników to znacznie więcej niż słowo zachęty i przyjacielski gest. Zadaniem dyrektora jest dostarczanie swym podwładnym wszystkiego, czego potrzebują, by wykonać powierzone im zadanie – czasu, instrukcji, odpowiedzi na nurtujące ich pytania. Nękanie, wyśmiewanie i utrudnianie współpracy przynosi negatywne efekty.8

W tym miejscu chciałabym przytoczyć inny przykład. Podczas rocznego pobytu w Niemczech spotkałam wiele osób, które stykały się z mobbingiem. Znajomy opowiedział mi swoją historię. Był przewodniczącym działu personalnego, który liczył około 120 osób. Ze względu na zróżnicowany pogląd, jak powinno prowadzić się taki dział, doszło do spięcia między nim a prezesem firmy. Skutkiem tego potrącono mu niektóre świadczenia pieniężne i został za karę przeniesiony. Postanowił wstąpić do Rady Zakładowej. W tym czasie startowały duże akcje mobbingowe jak na przykład: upomnienia, doniesienia, wypowiedzenia, publiczne pisma dyskryminujące. Walka ta trwała ponad trzy miesiące. Po tak długim okresie czasu wielu poszkodowanych znajdowało się na skraju wyczerpania psychicznego. Nie mieli siły dalej walczyć. Kolega schudł w tym czasie 10 kilogramów. Dręczyła go bezsenność, psychiczne obciążenie zarówno w zakładzie pracy jak i prywatnie. Ponieważ wsparcie ze strony załogi kompletnie się rozpadło, a Rada Zakładowa została rozwiązana, zakończył walkę i przyjął odprawę.

Grzegorz Jędrejek jest zdania, iż przemoc psychiczna nie należy do rzadkości w miejscu pracy. Może objawiać się nagłym wybuchem agresji, która przejawia się za pomocą obraźliwych gestów, wrzasków oraz wrogim spojrzeniu. Tego typu akty przemocy psychicznej mogą przekształcić się w zjawisko trwałe. Wtedy można mówić o mobbingu. Sfrustrowany pracownik jest dobrym „celem” do tego typu zachowań. Autor podkreśla, że przemoc psychiczna często jest bardziej dotkliwa, niż przemoc fizyczna. Bowiem utrata własnej wartości może mieć nieodwracalne skutki.9

Margit Böhme jest zdania, iż przyczyną mobbingu może być również zazdrość. Jeśli na przykład pracownik otrzyma kierowniczą pozycję, nie jest to pozytywnie odbierane przez innych kolegów. Zazdrość sama w sobie nie jest jeszcze problemem. Najgorsze, gdy przerodzi się ona w mobbing. Mobbing jest skutkiem wzrastającej konkurencji. Ta powstaje przede wszystkim wewnątrz przedsiębiorstwa. Współpracownicy walczą o lepsze szanse na rynku pracy. Konkurencja prowadzi także często do mobbingu.10

  1. Skutki mobbingu

Ludzie dotknięci mobbingiem cierpią często na psychiczne i fizyczne dolegliwości. Na początku występują takie symptomy jak bezsenność, depresja i dolegliwości żołądkowe. Do tego dochodzą bóle głowy, wymioty, brak apetytu, bóle brzucha, omdlenia, brak oddechu. Jeśli chodzi o psychiczne problemy, są to takie, które negatywnie oddziaływują na dobre samopoczucie i osiągnięcia. Do nich należą bez wątpienia problemy z koncentracją, z pamięcią, niepewność, uczucie zwątpienia albo myśli samobójcze.11

Zdaniem Schwickerath jest wiele badań, które opisują choroby powstałe na skutek mobbingu. Tak czy owak dochodzi się do podobnych wniosków. Z reguły wyłania się obraz depresji. W skutek tego mamy do czynienia z przygnębieniem, wyczerpaniem, brakiem energii, bólami głowy i pleców. U 80% pacjentów, którzy mieli doświadczenie z mobbingiem stwierdzono depresję. Należy podkreślić, iż u 70% pacjentów postawiono więcej diagnoz. Obok depresyjnych chorób pojawiają się dodatkowe.12

Według Margit Böhme zanim u osoby piętnowanej rozwinie się choroba, jest ona przez długi okres czasu narażona na szczególne psychiczne obciążania. Nie radzi sobie z wyobcowaniem. Pracuje, ale ma poczucie bezradności. Żyje cały czas w stresie, jest zdekoncentrowana i traci własną rutynę. Pracownik znajduje się nagle w tak zwanym błędnym kole. Popełnia coraz więcej błędów i przez to wątpi w swoje zdolności. To prowadzi także do zmiany życia prywatnego. Poprzez problemy w pracy ma on ograniczony kontakt z rodziną i ze znajomymi.(…) Mobbing wywołuje często nieprzyjemne emocje, które nierzadko prowadzą do reakcji stresowych.13

Podobnego zdania jest Ralf. Brinkmann. Człowiek szykanowany długi okres, z biegiem czasu staje się chory. Choroby te powstają, gdy człowiek znajduje się w ciągłym stresie. Prowadzi to do rozdrażnienia, strachliwości i depresji. Ludzie pracują często w zakładach, w których panuje nieprzyjazna atmosfera. Autor jest również zdania, iż kobiety bardziej zagrożone są chorobami psychicznymi niż mężczyźni.14

Nie trudno się zorientować, iż działania mobbera mogą pociągać za sobą skandaliczne skutki. Jakość życia osoby nękanej drastycznie spada. Po zakończonej pracy ofiara nie zostawia wszystkich negatywnych spraw za sobą, wręcz przeciwnie przenosi je do domu. Co prawda stara się normalnie funkcjonować wśród innych członków rodziny, uprawiać aktywnie sport i skupiać na innych rodzajach aktywności. Niewątpliwie problem pozostaje, zajmuje ciągle negatywne myśli, wisi nad głową ofiary zatruwając jej życie. Ciało i psychika w końcu nie wytrzymują. Nierzadko kończy się to tragicznie. Z biegiem czasu dochodzi do schorzeń zarówno o charakterze psychicznym jak i fizycznym.15

Maciej Chakowski podkreśla, iż najcięższe przypadki mobbingu mogą powodować u ofiar Syndrom Stresu Post Traumatycznego. Badania przeprowadzone przez norweskich psychiatrów wykazały, iż może on być silniejszy niż u osób, które przeżyły jakąś katastrofę. Wzrastająca liczba samobójstw spowodowana jest działaniami mobbującymi. Stres, na który narażone są ofiary mobbingu powoduje pogorszenie stanu zdrowia. Pociąga to za sobą wiele zwolnień lekarskich. Udowodniono, iż osoby doświadczające mobbingu znacznie częściej korzystają ze zwolnień chorobowych. Warto zauważyć, iż działania mobbingowe powodują bardzo często negatywne skutki dla przedsiębiorstwa. Pracownicy nękani wykazują mniejsze przywiązanie i lojalność względem pracodawcy.16

  1. Formy zwalczania mobbingu

Dotknięci mobbingiem ludzie mają dziś różne możliwości, które mogą wykorzystać, aby się bronić. Pomagają im one odpowiednio zareagować w konkretnych sytuacjach.

Niektóre ofiary zachowują się bardzo aktywnie. Walczą o swoje prawa. Są zdolne, by samemu się bronić, przezwyciężyć liczne ataki. Z kolei inni szukają wsparcia u osób trzecich. Nie mają siły, samemu walczyć. Skarżą się kolegom, przełożonym, albo związkom zawodowym. Tego typu strategie mogą zakończyć się sukcesem. Może się jednak zdarzyć tak, iż wszelkie interwencje, podjęte kroki i formy ugodowe nie zaowocują. Wtedy mobbing może się dalej rozwijać. Dlatego powinno się przedsięwziąć takie formy, które umożliwią przetrwanie tej sytuacji.17

Według Poppelreuter i Mierke nie ma recepty na walkę z mobbingiem. Trzeba przede wszystkim być silnym. Mieć dystans. Tylko w ten sposób można przezwyciężyć tę sytuację. Byłoby dobrze, gdyby osoba poszkodowana zapisywała tego typu momenty. Mogą być one pomocne, jeśli na przykład ofiara będzie potrzebować pomocy prawnej.(…) Wsparcie płynie przede wszystkim ze strony rodzin i przyjaciół. Można się również zwrócić do lekarza, bądź psychologa.18

Dużą rolę odgrywa pracodawca. Jeśli w firmie istnieje podejrzenie mobbingu, powinien on odpowiednio zareagować. Nie należy zapominać, iż ma on określone, prawne środki do dyspozycji. Zadaniem kierownika jest troska o prawidłowe, zdrowe relacje pomiędzy podwładnymi oraz utrzymywanie atmosfery współpracy. Pojawiające się konflikty powinny być szybko rozwiązane. Pracownicy nie mogą być przeciążeni pracą. Kadra kierownicza powinna dbać, aby nie dochodziło do sytuacji publicznego krytykowania pojedynczego pracownika. Nie należy dopuszczać do izolowania pracownika od reszty personelu. Jest to niedopuszczalne. Czasami do nękania w miejscu pracy prowadzą przyczyny pozasłużbowe. Przełożony ma obowiązek przedsięwziąć odpowiednie środki. Jego zadaniem jest ustrzec pracownika przed niebezpieczeństwem19

Ofiary mobbingu mogą dochodzić swoich praw w sądzie. Regulują to przepisy Kodeksu cywilnego. Poszkodowany musi jednakże wykazać, iż nastąpiło naruszenie jego dobra osobistego i udowodnić istnienie związku przyczynowego między zdarzeniem powodującym to naruszenie, a powstałą szkodą. Trzeba również udowodnić, iż działanie sprawcy było zawinione.20

Łukasz Śmierciak w swym artykule „Mobbing. Jak się bronić? Jak zapobiegać?” udziela istotnych wskazówek osobie nękanej. Uświadamia ją, jak należy zachować się w sytuacji zagrożenia.

  1. Jak najszybciej wyjdź ze schematu „ofiary” (bierny, osaczony, zahukany,

odizolowany).

  1. Powiedz swojemu „prześladowcy”, że nie pozwolisz na poniżanie, zastraszanie,

nękanie, itp. (odwołaj się do konkretnych zachowań i sytuacji).

  1. Nie przestawaj na rozmowie w cztery oczy z mobberem (wykorzystaj

obecność świadków – współpracowników).

  1. Napisz notatkę do przełożonego zdającą sprawę z sytuacji i poproś

o potwierdzenie jej odebrania. Zażądaj podjęcia działań mających na

celu przeciwdziałanie mobbingowi (zgodnie z kodeksem pracy).

  1. Szukaj sojuszników – takich, którzy są związani z miejscem pracy

(współpracownicy, związek zawodowy), jak i poza nią (rodzina, przyjaciele).

  1. Dokumentuj wszystko, co ma związek ze sprawą (w formie notatek),

  2. Zwróć się o pomoc do związków zawodowych, stowarzyszeń antymobbingowych.

  3. Odwiedź lekarza pierwszego kontaktu i/lub psychologa, prosząc o potwierdzenie,

            że długotrwały stres doprowadził u Ciebie do rozstroju zdrowia.21

Zakończenie

Mobbing nie jest nowością pojawiającą się w świecie pracy. To choroba, którą należy zwalczać, gdyż liczba dotkniętych osób wzrasta. Dlatego niezwykle istotna jest postawa przedsiębiorstwa i zajęcie jasnej pozycji. Ważne, by temat ten podejmować na wszelkiego rodzaju zebraniach, mówić o nim otwarcie. Prowadzić własne kampanie w postaci plakatów, ulotek, naklejek. Istnieje również możliwość zatrudnienia w przedsiębiorstwie osób zaufanych, potrafiących obchodzić się profesjonalnie z tym tematem. Naturalnie firmy muszą zainwestować odpowiednią ilość pieniędzy. Uważam jednak, iż jest to niezbędne. Z biegiem czasu wyjdzie to na korzyść zarówno pracownikom, jak i pracodawcom. Ważne jest przede wszystkim wczesne rozpoznanie problemów i walki z nimi. Często są zamiatane po prostu pod dywan. Ogromną rolę odgrywają związki zawodowe. Ich pomoc przy rozwiązywaniu tego typu konfliktów jest nieoceniona. Oferują programy seminaryjne na których podejmowana jest kwestia mobbingu. Poza tym współpracują z innymi organizacjami zajmującymi się tym tematem. Organizacje te dysponują tak zwaną gorącą linią. Osoby poszkodowane mogą całodobowo otrzymać pomoc. Dla mnie osobiście ważny jest aspekt, by mobbing postrzegać jako chorobę, a nie jako powód by pozostać w domu.

 

 

Bibliografia

Brinkmann Ralf D., Mobbing – nagonka w miejscu pracy, I.H. Wydawnictwo Sauer GmbH, Heidelberg 2002

Böhme Margit, Mobbing – obrona przeciw atakom w miejscu pracy, C.H. Beck Ohg. 2009

Chakowski Maciej, Mobbing – aspekty prawne, Bydgoszcz 2005

Cook Marschall J., Jak być dobrym szefem? Warszawa 2001

Jędrejek Grzegorz, Mobbing – Środki ochrony prawnej, Warszawa 2007

Jürgen – Kratz Hans, Mobbing –rozpoznawanie, reagowanie, zapobieganie, Helion, Gliwice 2007

Meschhutat B., Stackelbeck, G. Langenhoff, Mobbing – raport, Dortmund/Berlin 2002

Poppelreuter, Mierke, Psychiczne obciążenia w miejscu pracy, Erich Schmidt GmbH, Berlin 2012

Schwickerath, Mobbing skutecznie przezwyciężać, Wydawnictwo Beltz, Weinheim, Basel 2014

http://wynagrodzenia.pl/artykul/mobbing-konsekwencje-dla-firmy-i-sposoby-przeciwdzialania

www.opzz.org.pl/documents/37160/.../Mobbing+Jak+się%20bronić%20Jak+zapobieg

https://www.google.pl/?gws_rd=ssl#q=mobbing+w+pracy+pdf+Pilch, Prakseologia nr 157,t.1/2015

https://www.google.pl/?gws_rd=ssl#q=mobbing+w+pracy+-+wykres

 

 

 

Renata Ignaszewska

nauczyciel języka niemieckiego

w Zespole Szkół Rolniczo-Budowlanych

w Lesznie

 

1 Hans Jürgen Kratz, Mobbing- Rozpoznawanie, reagowanie, Helion, Gliwice 2007 str.12, 13, 16, 17

2 Ralf D. Brinkmann, Mobbing – nagonka w miejscu pracy, I.H. Wydawnictwo Sauer GmbH, Heidelberg 2002,    str.13

3 Maciej Chakowski, Mobbing Aspekty prawne, Branta Bydgoszcz – Warszawa 2005, str. 10,11

4 Margit Böhme, Mobbing – obrona przeciw atakom w miejscu pracy, Wydawnictwo C.H. Beck oHG. 2009 str.    27

5 B. Meschkutat, M. Stackelbeck, G. Langenhoff, Mobbing – Raport, Dortmund,Berlin 2002, str.110

6 Schwickerath, Mobbing skutecznie przezwyciężać, Wydawnictwo Beltz, Weinheim, Basel 2014, str.24

7 https://www.google.pl/?gws_rd=ssl#q=mobbing+w+pracy+pdf+Pilch, Prakseologia nr 157,t.1/2015

8 Marshall J. Cook, Jak być dobrym szefem? Warszawa 2001, str.16,17

9 Grzegorz Jędrejek, Mobbing – Środki ochrony prawnej, Warszawa 2007, str.28,29,30,33

10 Margit Böhme, Mobbing – obrona przeciw atakom w miejscu pracy, Wydawnictwo C.H. Beck oHG. 2009,    str.28

11 Poppelreuter, Mierke, Psychiczne obciążenia w miejscu pracy, Erich Schmidt GmbH, Berlin 2012, str. 81

12 Schwickerath, Mobbing skutecznie przezwyciężać, Wydawnictwo Beltz, Weinheim, Basel 2014, str.47

13 Margit Böhme, Mobbing – obrona przeciw atakom w miejscu pracy, C.H. Beck Ohg. 2009, str.35

14 Ralf D. Brinkmann, Mobbing – nagonka w miejscu pracy, wydanie 2, I.H. Sauer GmbH, Heidelberg 2002,     str.25,27

15 Hans Jürgen – Kratz, Mobbing –rozpoznawanie, reagowanie, zapobieganie, Helion, Gliwice 2007, str. 37, 38

16 Maciej Chakowski, Mobbing-aspekty prawne, Oficyna Wydawnicza Branta Bydgoszcz 2005, str.15, 16

17 B. Meschhutat, Stackelbeck, G. Langenhoff, Mobbing – raport, Dortmund/Berlin 2002 str.93

18 B. Meschhutat, Stackelbeck, G. Langenhoff, Mobbing – raport, Dortmund/Berlin 2002, str.82

19 http://wynagrodzenia.pl/artykul/mobbing-konsekwencje-dla-firmy-i-sposoby-przeciwdzialania

20 Maciej Chakowski, Mobbing – aspekty prawne, Bydgoszcz 2005, str. 70

21 www.opzz.org.pl/documents/37160/.../Mobbing+Jak+się%20bronić%20Jak+zapobieg.

Kontakt

 Centrum Doskonalenia Nauczycieli w Lesznie

ul. Bolesława Chrobrego 15
64-100 Leszno

tel. 65 529 90 62
fax 65 529 31 09
NIP: 697-10-20-103
REGON: 00 1387 29 0000 000
e-mail: oswiata@cdn.leszno.pl

Redakcja

Godziny urzędowania

Sekretariat

poniedziałek - 8:00 - 16:00
wtorek-piątek 7:30 - 15:30


Organizacja szkoleń
poniedziałek - piątek: 7.30-15.30, parter/pokój nr 13


Biblioteka

Leszno pn – pt 9.00 – 18.00
Filia Rawiczu i Kościanie pn, wt, pt 9.00 – 17.00
śr, cz 9:00 - 16:00
Filia w Gostyniu - pn, wt, pt 9:00 - 17:00
śr 9:00 - 16:00
cz 9:00 - 16:00

 

Obserwuj Nas

Bądź na bieżąco z informacjami CDN Leszno